409 Objavljeno 13 septembar 2020 Autor: Đorđe Latinović

Kao što je Nil Ferguson, poznati britanski istoričar, predsjednika SAD Donalda Trampa,  nazvao prvim „rijaliti predsjednikom“ u istoriji, moglo bi se, s mnogo osnovanosti, reći da je BiH prva „rijaliti država“ na svijetu, čija je stvarnost totalno pseudopolitizovana  do krajnjih granica rijalitizma.

To je pomjerena realnost, koja je kao svaka hiperrealnost, prešla u politički nadrealizam. To je viši nivo realnosti, kreirana nova realnost, gotovo kao umjetnički čin, bizarni produkt demonske političke vještine. U pitanju je kombinacija masovne rijalitizacije, medijalizacije i trivijalizacije  političkog života. Tako da se politička i društvena stvarnost BiH doživljava kao udruženi zločinački poduhvat svih televizijskih rijaliti programa iz regiona,  „Dvor“, „Parovi“, „Veliki brat“, „Farma“ i „Zadruga“ zajedno.

Svi stanovnici BiH su učesnici ovog neobičnog rijalitija u organizaciji države i politike. Politički  život u BiH je najskuplji režirani rijaliti šou.  Političari su glavne zvijezde i rijaliti igrači ovog realnog šoua. Rijaliti igrači su godinama isti, a vremenom se uvode i novi, na istom zacementiranom kulturno-političkom obrascu. Političari u BiH su zauzeli cijeli medijski i javni prostor, kao  učesnici ovog rijaliti šoua,  koji se zove: „24 sata dnevno sa političarima“.  Sve se dešava u režiji organizovane  produkcije   političkih režisera i scenarista. Dok režiseri našeg državnog rijalitija žive u „Dvoru“,   narod se bori za preživljavnaje u „Survajveru“.  Jedino narod troši vrijeme, pare i živce na izborima i statira bez honorara. Kao što u televizijskom rijalitiju postoje veliki šef, gazda  kuće, dvorjani, farmeri, zadrugari, sluge, potrčci, fanovi, hejteri i lajkovanje  na društvenim mrežama, tako i u državnom i političkom rijalitiju postoje Kancelarija, Visoki predstavnik, partijski bosovi,  državni tajkuni, ministri potrčci, teroristi–povratnici, migranti, VIP ratni zločinci, kriminalci i lopovi, papci, preletači, rejtinzi, glasanje i izbacivanje. Jedino nam nedostaje drvo mudosti, sobe za izolaciju  i puni državni zatvori.

Kao i u klasičnim rijalitijima, medijski i politički  prostor BiH, zatrovan je isforsiranim svađama, obavještajnim podvalama, ratnim huškanjem i iritirajućim sitnim provokacijama, jer takva politika podiže gledanost,  fanatizuje navijače, homogenizuje nacije,  i na kraju donosi glasove i izbornu pobjedu. Rijaliti politika je opasna zavodljiva manipulacija političkog populizma, čije je otrovno sjeme ovdje već ostavilo gorke plodove.

Ranih postdejtonskih godina napisao sam humoresku u ovdašnjem satiričnom listu. Bila je to  persiflaža uvodnog dijela fikcionalnog romana belgijskog pisca Fransoa Žongena, »Priključenija lutajućeg Belgijanca«, o političkoj iščašenosti Belgije, koja brutalno podsjeća  na BiH.  Tekst prenosimo u malo osavremenjenoj verziji,  jer je paradigmatičan za našu tezu o BiH kao rijaliti državi.

»Bosna za početnike: vodič za strance 

Dobro  došli  u  Dejtoniju!

Dejtonija  je  centralna  zemlja  bivše  Balkanije, čija  je  teritorija  predstavljena  u  svim  terorističkim  vodičima  i  atlasima  svijeta,  na  svim  kartama  i  mapama  NATO  pakta,  ali  u  čije  stvarno  postojanje većina  njenih  stanovnika  odavno  sumnja,  tako  da  se  postavlja  opravdano  pitanje,  da  li  ona  uopšte  postoji. Više  međunarodnih  govora  i  domaćih  političkih  nesporazuma  potvrđuje  postojanje  ove  državne  tvorevine,  u  centru  Balkana,  između  Tuđmanije  na  zapadu, Slobodanije  na  istoku  i  malog vojvodstva  Crne  Gore  na  jugu, prema  Jadranskom  moru  problema.Tako  njeno  postojanje  proizilazi  iz  Berlinskog  kongresa (1878 ), ZAVNOBiH –ha-ha  iz  Smrkonjić  Grada  (1943 ), Vašingtonskog  govora (1993)  i  Dejtonskog  mirovnog  nesporazuma (1995),  od  kojih  ova  dva  posljednja  imaju  za  krajnji  cilj  nestajanje  Dejtonije  u  jednom  širem  i  nebuloznijem  okruženju  zvanom  ujedinjena Evropa.

Stanovnici  ove "obećane  zemlje"  zovu  se  Dejtonci  i  Dejtonke. Za  ovom  egzotičnom  zemljom vlada  prava  histerija  među  političkim  turistima  širom  svijeta. Stranci  su  prosto  poludjeli  za  njom. Kako  i  ne  bi,  kad  stranci  u  Dejtoniji  uživaju  bolji  tretman  i  veća  prava  nego  kod  svoje  kuće. Samo  u  Dejtoniji  možete  biti  predsjednik,  a  da  ne  morate  biti  i  njen  državljanin.

Dejtonija  je  jedna  eksperimentalna  utopija  za  21.  vijek. Svaki  građanin  Dejtonije  je  funkcioner. Dijete  koje  dolazi  na  svijet  već  je  predodređeno  za  neku  od  tri  miliona 786.425  raznih  funkcija,  u  entitetima, kantonima/županijama, opštinama  i  općinama, gradovima  i  političkim  strankama  i  partijama. Pošto  funkcija  ima  više  nego  stanovnika  zatražena  je  pomoć  u  radnoj  snazi  iz  inostranstva. Svijet  je  odmah  u  Dejtoniju  poslao  svoje  najbolje  kadrove: Karla  Bilta, Karlosa  Vestendorpa, Volfganga  Petriča, Pedija  Ešdauna,  Žaka  Klajna, Kristijana Švarca, Šilinga, Miroslava Lajčaka, Valentina Incka   i  stotine  drugih. I  sve  to za  tričavih  45.000  km  mjesečno,  po  glavi  jadnog  Dejtonca. U  Dejtoniji  djeluje  2.569   registrovanih  političkih  stranaka  i  više  miliona  neregistrovanih. Nakon  rata,  preživjeli  stanovnici  Dejtonije  izašli  su  na  prve slobodne  izbore,  na  kojima  su  pobjedili Amerikanci. Od  tada  ih  niko  ne  može  skinuti  sa  vlasti. Novčana  jedinica  Dejtonije  je  Dekom  ili  Dejtonska konvertibilna  marka,   u  narodu  poznata  kao  evro  i  euro. Zemlja  je   podijeljena  na dva  entiteta: Sultanat  FBiH  i  Guberniju  Republiku  Srpsku. Unija  ova  dva  entiteta  zove  se  Okupacija. Na  čelu  Dejtonije  nalazi  se  Visoki   protektor. Nacionalni  dohodak  po  glavi  stanovnika  je  500  km,  koji  se  ilegalno  dijeli na  Srbe, Hrvate  i  Bošnjake. Zemlja  je  stalni  član  vojnog  komiteta »Partnerstva  za  rat«.

Kao  što  ste  vidjeli, dragi  moji,  Dejtonija  je  čudo  od  države,  takoreći  čudovište. Takve  zemlje  jednostavno  nigdje  na  svijetu  nema. Welcome  to  hell! Dobro  došli  u  pakao!«

U vrijeme globalne pandemije koronavirusa, u BiH je proglašeno vanredno stanje prirodne nesreće, mada bi se moglo  reći, da u BiH stalno traje vanredno stanje političke nepogode. Permanentne krize su prirodno stanje BiH kao države. Zato su one idealne za ispoljavanje  svih  naših negativnih specifičnosti: različitih lokalnih mentaliteta, kolektivnih frustracija, pseudoistorijskih mitova, grupnih političkih karaktera,  i samoubilačkih i destruktivnih ideja i  fikcija. Albert Ajnštajn je rekao dvije  važne stvari za BiH: „Ne možete riješiti probleme, na isti način na koji smo ih stvorili.“, i „Za rješenje problema moramo prestati razmišljati na onaj način, kao kada je problem nastao.“ Slično, kao što je rekao Rudi Dučke, poznati studentski vođa njemačkih šezdesetosamaša o realnosti dvije Njemačke: „Za mene nema sumnje: u DDR  sve je realno samo ne socijalizam, a u Saveznoj Republici  sve je realno samo ne „sloboda, jednakost, bratstvo“, samo ne stvarna demokratija.“ U BiH je sve realno, osim političke modernizacije i napretka zasnovanog na zadovoljavanju stvarnih  potreba  ljudi.  BiH je zemlja krajnjih neizvjesnosti, nemoguća za bilo kakvu racionalnu političku analizu. Život u državnom i političkom rijalitiju onemogućava bilo kakvu objektivnu spoznaju bazičnih potreba zemlje, stvarnih aktera promjena, pa tako i osmišljavanje odgovarajućih političkih strategija i javnih politika. 

Politički rijalitizam BiH je imitacija države, višestranačkog sistema i demokratskog poretka. To je neformalni  oblik političkog sistema,  u kome politički akteri, kao i učesnici televizijskog rijalitija, svjesno sami sebi prave probleme,  koje inače ne bi imali da to ne čine. Ovaj politički rijalitizam vodi u potpunu entropiju, ali odvija se i opstaje u konstantnom isrcpljivanju, koje zemlju drži u stanju stalne predkliničke smrti. U takvom provizoriu umjesto vladavine meritokratije  koja odgovara duhu vremena i stepenu razvoja društva, mi imamo vladavinu mediokriteta. Tako se ova rijalitizacija politike ispoljava kao najviši stadijum političkog diletantizma! Iako potpuno nazadne, ove politike paradoksalno napreduju, na sloganu hljeba i rijalitija,  uz veliku podršku glasanja pauperizovanih i fanatizovanih masa.

Fenomen rijalitizacije politike, prvi je uočio  američki novinar Volter Lipman, u svojoj knjizi „Javno mnjenje“, dvadesetih godina prošlog vijeka, konkretno opisao francuski mislilac  Gi Debor, u svojoj knjizi „Društvo spektakla“ iz 1967. godine, a zatim nastavili Daglas Rushof, američki  kulturolog u knjizi „Iznuđivanje: Zašto slušamo šta nam oni kažu?“,  koji je opisao načine medijskih inscenacija koje se planski izvode, s ciljem da se iznude očekivane odluke političke klase na vlasti i Kris Hedžis, američki novinar, u knjizi, „Carstvo opsjena – kraj pismenosti i trijumf spektakla“, u kojoj je kritikovao ispraznu selebritizaciju stvarnosti bez sadržaja, na primjeru savremenog američkog društva. 

Kod nas se politički događaji jednostavno inseniraju, tako da postaju zamjena za stvarnu politiku. Savremena komercijalizacija medija i medijska kolonizacija  politike, koje u potpunosti  zavise  od stalne i trajne podrške birača i PR strategija, na političkom tržištu, dovele su do toga da se proizvode  potemkinove predstave kao jedini sadržaj politike.

Politički rijalitizam je negativna politizacija stvarnosti, u kome sve postaje politika, što daje neograničen prostor za političke konfrontacije.  Zato kod nas postoji beskrajni rezervoar iracionalnih političkih razloga za međusobna sporenja. To može biti bilo šta, promjena naziva gradova,  predlaganje zakona bez ustavne nadležnosti, kredit MMF-a, raspodjela humanitarne pomoći, održavanje mise za žrtve Blajburga, otvaranje migrantskog centra, dezinfekcija ruskih sanitaraca, sastav CIK-a, državni  praznici,  ekipiranje  fudbalske reprezentacije, ruska vakcina, izbor pjesme Evrovizije, pomjeranje sata itd. Tako politički rijalitizam konkretne, životne  i obične probleme ljudi, zamjenjuje za vještačke i virtuelne  sporove i pretvara ih u nerješive političke konfrontacije.   

Rijaliti je mješavina farse, groteske i vodvilja. Rijalitizam je iskrivljena verzija stvarnosti. Ova „režirana realnost“ se proizvodi kroz „konstruisanu realnost“, da bi sve na kraju postalo paralelna „negativna realnost“. I tako u krug. Što političke odnose u zemlji drži u stanju stalne visokonaponske  hibernacije. 

Politički rijalitizam je vođenje politike bez ikakvih ideoloških,  pravnih i moralnih ograničenja, baziran  na zloupotrebi  negativnih osjećanja   domaćeg populusa, i ultimativnoj ucjeni birača,  zbog pandemije uzajamnog međunacionalnog straha u zemlji. Ove suprostavljene i rivalske politike,  igraju opasan rulet, neodgovorno se  kockaju stremeći hazarderskoj pobjedi. Politički rijalitizam u BiH liči na  partiju pokera u kome svako svakoga vara i blefira, što više i bolje može. Svi se jedni prema drugima ponašaju kibicerski  fino, a niko ni sa kim iskreno i pošteno.

Trijumf rijalitizma ogleda se u proizvođenju viška stvarnosti, praznog spektakla i simulirane realnosti. A u njoj defiluju „promiskuitetni političari“, „vladavina solomahera“, „performans stranke“, „marionetska opozicija“, „igrokazi uživo“, „video klip politike“, „fejzbuk vlade“, podržani teškom propagandnom artiljerijom partijskih botova, medijskih navijača i   hejtera sa društvenih mreža.

Kao posljedica takve dugotrajne rijalitizacije stvoren je „imunitet krda“, kao trajno  defektno stanje političke egzistencije. Ili, kako je to šeretski precizno zapisao Branko Ćopić, „Ljudi, čujte i počujte: Znam ja nas, jebo ti nas, al' znam ja i njiha, jebo ti njiha!“

Politički rijalitizam  je hendikep društvene svijesti nastao višedecenijskom  destruktivnošću ovdašnjih politika i nepromjenjenim modelom vršenja vlasti, što je na kraju dovelo do toga  da je BiH izgubila odlike  organizovane političke zajednice. Politički rijalitizam je postao jedina politika koja prolazi test realnosti u BiH. Zato, u ovom simulakrumu BiH,  naivan  je svako onaj ko vjeruje u čuda političkih promjena.